ODPADY A ŚRODOWISKO

              Od zarania dziejów człowiek wytwarza odpady, nie zawsze zastanawiając się przy tym w jaki sposób zmniejszyć ich ilość. Jednakże współczesny rozwój a także wzrost użytkowania sprawia, że w dzisiejszych czasach odpady i związane z nimi zagrożenia stają się coraz to większą bolączką. Każdy z nas wytwarza duże ilości produktów, które po jakimś czasie stają się zbędne. Właśnie wtedy powinny być one skumulowane na uporządkowanych, zorganizowanych składowiskach odpadów. Taka forma magazynowania odpadów nie stwarza dziś dużego zagrożenia dla środowiska, gdyż wprowadzone są tam odpowiednie zabezpieczenia w postaci uszczelnień hydroizolacyjnych oraz geomembran, które oddzielają odpady, a tym samym uniemożliwiają odciekom przedostanie się do podłoża. Jednym z ważniejszych elementów składowisk jest pas zieleni, który spełnia rolę ochronną np. przechwytywanie odorów, które powodują uciążliwość zapachową i negatywnie wpływają na zdrowie ludzi.

Miejsce bezpiecznego deponowania odpadów musi być zlokalizowane i zaprojektowane zgodnie z przepisami, co nie należy do zadań łatwych ze względu na to, że wymaga się od nich możliwie jak największej szczelności i zapewnienia minimalnego wpływu na środowisko, jednocześnie są to obiekty o bardzo dużej powierzchni i pojemności oraz czasie eksploatacji trwającym kilkadziesiąt lat.

Zgodnie z art. 3 ust. 3 pkt 16 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628, z późn. zm.) przez składowisko odpadów rozumie się obiekt budowlany przeznaczony do składowania odpadów. Pojęcie "obiekt budowlany" zostało zdefiniowane    w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2003 r. Nr 207,    poz. 2016, z późn. zm.) jako:

§  budynek wraz z instalacjami i urządzeniami technicznymi,

§  budowla stanowiąca całość techniczno-użytkową wraz z instalacjami   i urządzeniami,

§  obiekt małej architektury.

Składowisko odpadów jest to zatem budowla stanowiąca całość techniczno-użytkową wraz  z instalacjami i urządzeniami przeznaczona do składowania odpadów. Analizując więc dany obiekt należy wziąć zatem pod uwagę zarówno przepisy ustawy - Prawo budowlane, jak  i przepisy o ochronie środowiska, w tym o odpadach.

Wobec powyższego składowisko odpadów powinno spełniać wymagania:

§  formalne (w zakresie wymaganych decyzji i prowadzonej dokumentacji),

§  techniczno-organizacyjne.

            Polska jako kraj członkowski zobowiązana jest do zapobiegania powstaniu odpadów, ograniczenia ich ilości i zmniejszenia szkodliwości co regulowane jest przez Dyrektywę Rady Europy 75/442/EWG zmienioną w roku 1991 (91/156/EWG). Natomiast Dyrektywa 1999/31/WE w sprawie składowania odpadów obliguje kraje Unii Europejskiej do podjęcia stosownych działań w celu zmniejszenia wpływu składowisk na środowisko.

Obecnie w kraju działa ok. 900 kontrolowanych składowisk odpadów, z czego część    z nich została zamknięta. Likwidowanie wysypisk to wymóg Unii Europejskiej, która nie wyraża zgody na to, żeby w Polsce funkcjonowały wysypiska nie spełniające norm ekologicznych. Krajowy Plan Gospodarki Odpadami nakłada obowiązek zamknięcia składowisk odpadów komunalnych, nie posiadających odpowiedniego wyposażenia technicznego, a tym samym ogranicza budowę nowych miejsc, do których będą trafiały śmieci. Na przykład na terenie województwa lubelskiego ma zostać zamkniętych prawie 100 wysypisk śmieci, w mazowieckim –39, w dolnośląskim – 30, w podlaskim – 41,   w zachodniopomorskim 11, w świętokrzyskim – 15, w małopolskim – 9, a w łódzkim 11.

Problem likwidacji wysypisk dotyczy zarówno małych jak i większych miast, dlatego korzystnym rozwiązaniem jest budowa spalarni.

RODZAJE SKŁADOWISK

 W Polsce wyróżniamy trzy rodzaje składowisk:

• Niezorganizowane – zajmują naturalne zagłębienia terenu lub wyrobiska; są to miejsca, które w żaden sposób nie zostały przygotowane na kumulowanie odpadów. Wynikiem takiego gromadzenia nieczystości jest między innymi skażenie wód gruntowych, niekontrolowane wydzielanie gazów do atmosfery oraz nadmierny przyrost ptactwa i gryzoni, których żer na wysypisku wiąże się z ogromnym zagrożeniem sanitarnym.
• Półzorganizowane- od poprzedniego rodzaju składowisk odróżnia je zastosowanie izolacji magazynowanych odpadów od podłoża. Taka metoda nie chroni środowiska przed wnikaniem odcieków w głąb gleby i tworzeniem się gazu wysypiskowego, który stanowi poważne zagrożenie w wielu kategoriach m.in. zagrożenia dla roślin    - degradacja strefy ukorzeniania; zagrożenia dla budowli – osiadanie, wybuchy, pożary; zagrożenia dla ludzi – nieprzyjemny zapach, niedotlenienie, działanie toksyczne; zanieczyszczenie wód - degradacja wód gruntowych; zagrożenia dla atmosfery - zanieczyszczenie powietrza. Niestety mimo tak negatywnego wpływu na przyrodę budowa tego typu wysypisk w ostatnich latach podejmowana jest masowo.
• Zorganizowane – zlokalizowane są w miejscach odpowiednich, ziszczają obowiązujące wymogi techniczne oraz są należycie użytkowane. Można na nich składować odpady bytowo – gospodarcze, odpady rolnicze, odwodnione odpady ściekowe, żużel, popiół, gruz budowlany oraz różnego rodzaju odpady wielkogabarytowe.
  

ODPADY KOMUNALNE MIESZKAŃCÓW SZCZECINA

A gdzie trafiają odpady komunalne mieszkańców Szczecina?

            Na dzień dzisiejszy Szczecin nie posiada zorganizowanego wysypiska odpadów. Kilka lat temu odpady wywożone były na wysypisko w Sierakowie i Kluczu, ale zostały one wyłączone z eksploatacji z powodu ich przepełnienia. Następnie śmieci mieszkańców Szczecina kierowane były na składowiska w Smolęcinie, Dalszem i Leśnie Górnym. Obecnie odpady za pośrednictwem stacji przeładunkowej składowane są w Rymaniu, w odległości ok. 140 km od Szczecina. 

Czy są one następstwem niskiej świadomości ekologicznej ludzi, a może wynikiem ludzkiego niechlujstwa?

            Proceder nieustannie powstających „dzikich wysypisk” śmieci trwa. Na terenie naszego kraju jest ok. 10 000 niekontrolowanych składowisk odpadów. Nielegalne deponowanie różnego rodzaju śmieci szczególnie widoczne jest  na obrzeżach miast,  w sąsiedztwie osiedli domków jednorodzinnych, w pobliżu mało uczęszczanych dróg, na skraju lasów czy w zadrzewieniach śródpolnych.

            „Dzikie” wysypisko jest dużym niebezpieczeństwem dla zdrowia i życia ludności oraz dla środowiska. Na legalnych składowiskach respektuje się zasady dotyczące selektywnego gromadzenia odpadów, wyłania się z nich takie, które nadają się do odzysku. W miejscach, gdzie powstają nielegalne składowiska odpady są ze sobą zmieszane. Nie ma żadnych barier, które uniemożliwiłyby przenoszenie substancji szkodliwych do wód, gleb i powietrza. Ponadto stanowią poważne zagrożenie epidemiologiczne, gdyż żyjące tu różne mikroorganizmy chorobotwórcze mają idealne warunki do rozwoju oraz do rozprzestrzeniania się, na przykład przez zwierzęta żerujące na wysypisku. Powstawanie niekontrolowanych wysypisk to duże zagrożenie oraz złamanie wielu przepisów dotyczących ochrony środowiska i składowania odpadów. Dlatego zamiast tworzyć niekontrolowane wysypiska zapobiegajmy ich powstawaniu, gdyż wpływają one negatywnie na walory kulturowo – estetyczne a także zmieniają naturalne środowisko i stanowią zagrożenie dla nas samych.

 REKULTYWACJA

            Zarówno w przypadku składowisk kontrolowanych jak i tych dziko występujących dochodzi do degradacji gleby. Gleba jest jednym z najcenniejszych zasobów Ziemi, gdyż od niej zależy rozwój roślin stanowiących bazę pokarmową wszystkich zwierząt i człowieka. Jest elementem biosfery, który ma zachowane pozostałości dawnych i teraźniejszych procesów zachodzących na kuli ziemskiej, należy do bogactw niepomnarzalnych i niejednokrotnie nieodnawialnych, dlatego tak ważny jest proces przeprowadzenia rekultywacji. Jest to zabieg energochłonny, długotrwały i kosztowny, którego celem jest poprawa jakości środowiska naturalnego, zlikwidowanie negatywnego oddziaływania na zasoby przyrodnicze oraz zdrowie ludzi.

W większości przypadków przeprowadza się rekultywację rolniczą lub leśną. Istnieje jeszcze rekultywacja specjalna, którą stosuje się na gruntach silnie zanieczyszczonych o dużej toksyczności.

Całość procesu rekultywacji można podzielić na trzy etapy:

Etap I – polega na przeprowadzeniu inwentaryzacji terenu zdegradowanego; należy ustalić przyczyny, stopień oraz zasięg degradacji.

Etap II – jest to opracowanie koncepcji uwzględniającej wszelkie aspekty techniczne oraz skutki środowiskowe. Projekt powinien zawierać m.in. ocenę oddziaływania na środowisko, inwentaryzację geodezyjną, dokumentację hydrogeologiczną. Należy wybrać najskuteczniejszy sposób rekultywacji i zagospodarowania przy minimalizowaniu kosztów.

Etap III – przystąpienie do realizacji inwestycji.

Rekultywacja ma charakter biotechnologiczny

Drzewa, krzewy oraz trawy stanowią podstawę etapów rekultywacyjnych. Ich podstawowym zadaniem jest stabilizacja utworów glebowych, co przeciwdziała powstaniu erozji; tworzenie biofiltrów zabezpieczających przed wnikaniem chemikaliów. Dzięki nim inicjowane są wstępne procesy glebotwórcze. Działalność związana z rekultywacją terenów zdegradowanych obejmuje trzy fazy:

§  rekultywacja przygotowawcza to: sporządzenie dokumentacji kosztorysowej oraz technicznej; wnikliwe zapoznanie się z nieużytkiem; uzgodnienie kierunku rekultywacji oraz zagospodarowania.

§  rekultywacja techniczna to: proces stosowany w przypadku terenów po kopalniach odkrywkowych i składowiskach odpadów zarówno przemysłowych, jak    i komunalnych. Dzielimy ją na poniższe czynności:

- budowa niezbędnych tras dojazdowych;

- ukształtowanie rzeźby danego terenu, opierające się na niwelowaniu powierzchni tzw. wierzchowin zwałów, także łagodzeniu skarp i zboczy (stromych), porządkowaniu rzeźby, tzw. spągu wyrobisk. Wszystkie te działania stosuje się by polepszyć gospodarkę wodną terenu i ograniczyć wpływ erozji;

- stabilizacja stosunków wodnych. Polega na regulacji cieków, budowaniu odwadniających rowów i kanałów. Buduje się także zbiorniki wodne i niekiedy zastosowanie znajdują urządzenia nawadniające;

- rekonstrukcja gleby przy pomocy urządzeń i rozwiązań technicznych;

- niwelacja terenu i wiążące się z jej przeprowadzeniem przeniesienie znacznych mas ziemnych. Wymaga to środku transportu i ciężkiego sprzętu;

- formowanie stromych zboczy oraz skarp. Przeprowadza się to by zapewnić im odpowiednią stateczność. W przypadku zwałów większych od 10m jednakowe nachylenie nie jest polecane;

- odkwaszanie terenu (całkowite lub częściowe) oraz izolacja niektórych toksycznych             i jałowych gruntów. Izolacja to proces polegający na właściwym przykryciu gruntu koniecznie użyźnioną warstwą materiału. Jej grubość jest zależna od rodzaju przyszłego zagospodarowania danego obszaru. Następnie do podłoża sieje się lub zasadza rośliny.

§  rekultywacja biologiczna. Jest procesem obejmującym:

- zrekonstruowanie struktury biologicznej skarp wyrobisk oraz zboczy wałów. Wykonuje się to w celach zabezpieczenia stateczności, a także by zapobiec erozji;

- regulację lokalnych stosunków wodnych przez budowę niezbędnych urządzeń melioracyjnych i ochronę wód przed zanieczyszczeniem;

- odtworzenie gleb poprzez zastosowanie metod agrotechnicznych (mechaniczna uprawa, zastosowanie mieszanek próchniczych, raczej roślin motylkowych i traw oraz stosowanie nawozów wyłącznie mineralnych).

            Reasumując, proces rekultywacji terenów pod wysypiskiem jest procesem złożonym, czasochłonnym i wymaga dużych nakładów finansowych. Dlatego na składowiskach zorganizowanych koncepcja rekultywacji i zagospodarowania jest stworzona i wdrażana już w momencie eksploatacji.

Autor: 

Patrycja Tęcza